Dostoyevski Bugün Yaşasaydı Hangi Soruları Sorardı?

 

19. yüzyıl Rusya'sında yaşamış bir yazarın eserlerinin bugün hâlâ milyonlarca insan tarafından okunması tesadüf değildir. Fyodor Dostoyevski yalnızca roman yazan bir edebiyatçı değil, insan ruhunun karanlık dehlizlerinde dolaşan bir düşünürdü. Onun kahramanları suç işler, pişman olur, Tanrı'yla kavga eder, toplumdan kaçar, kendileriyle hesaplaşır ve çoğu zaman cevaplardan çok sorularla yaşarlar.

Dostoyevski'nin romanlarını bugün de canlı tutan şey, verdiği cevaplardan çok sorduğu sorulardır. Peki eğer Dostoyevski günümüzde yaşasaydı, internet çağının, yapay zekânın, sosyal medyanın ve küresel kapitalizmin ortasında hangi soruları sorardı?

Gerçekten Özgür müyüz?

Dostoyevski'nin eserlerinde özgür irade merkezi bir yere sahiptir. Özellikle Yeraltından Notlar adlı eserinde modern insanın akıl ve çıkar hesaplarına indirgenmesini sert biçimde eleştirir.

Bugün yaşasaydı muhtemelen şu soruyu sorardı:

"Kararlarımız gerçekten bize mi ait, yoksa algoritmalar tarafından mı yönlendiriliyor?"

Netflix'in önerileri, TikTok'un sonsuz akışı, Spotify'ın kişiselleştirilmiş listeleri ve sosyal medyanın görünmez yönlendirmeleri içinde seçim yaptığımızı düşünürüz. Ancak neyi izleyeceğimiz, neyi okuyacağımız ve hatta neye öfkeleneceğimiz çoğu zaman önceden şekillendirilmektedir.

Dostoyevski'nin kahramanları özgür olmak uğruna kendilerine zarar vermeyi bile göze alırlar. Günümüz insanı ise çoğu zaman konforu özgürlüğe tercih ediyor olabilir. Belki de yazarın ilk sorusu şu olurdu: Özgürlükten vazgeçtiğimizin farkında mıyız?

Sosyal Medyada Kendimizi Mi Gösteriyoruz, Yoksa Bir Karakter Mi Oynuyoruz?

Dostoyevski'nin karakterleri sürekli olarak maskeler taşır. Toplum içinde başka, yalnız kaldıklarında başka insanlara dönüşürler.

Bugünün dijital dünyasında bu durum daha da görünür hale gelmiştir.

Instagram'da mutlu, LinkedIn'de başarılı, X'te öfkeli ve TikTok'ta eğlenceli görünen bireyler aynı kişi olabilir. Ancak bu farklı yüzlerin hangisi gerçektir?

Dostoyevski'nin soracağı soru muhtemelen şu olurdu:

"İnsan kendini ifade mi ediyor, yoksa kendini pazarlıyor mu?"

Modern insanın dijital kimliği ile gerçek kimliği arasındaki mesafe, onun ilgisini çekecek en önemli psikolojik çatışmalardan biri olurdu.

Tanrı'nın Yerini Ne Aldı?

Dostoyevski denildiğinde akla gelen en önemli temalardan biri inançtır.

Karamazov Kardeşler yalnızca bir aile hikâyesi değil, aynı zamanda Tanrı'nın varlığı üzerine yazılmış en büyük edebi tartışmalardan biridir.

Bugün birçok toplum geçmişe göre daha seküler bir yapıya sahip. Ancak bu durum insanın anlam arayışının sona erdiği anlamına gelmiyor.

Dostoyevski belki de şu soruyu sorardı:

"Tanrı'dan uzaklaşan insan, boşalan yeri neyle doldurdu?"

Para mı?

Ünlü olmak mı?

Tüketim kültürü mü?

Kimlik politikaları mı?

Teknoloji mi?

Yazarın ilgisini çekecek nokta, insanların neye inandıkları değil, inanma ihtiyacının hangi biçimlere dönüştüğü olurdu.

Sürekli Bağlıyken Neden Bu Kadar Yalnızız?

Dostoyevski'nin romanları yalnız insanlarla doludur.

Yeraltı Adamı toplumdan kopmuştur.

Raskolnikov kendini herkesten ayırır.

Prens Mişkin çevresindeki insanlara rağmen yalnızdır.

Bugün ise tarihin en bağlantılı döneminde yaşıyoruz.

Birkaç saniye içinde dünyanın öbür ucundaki biriyle iletişim kurabiliyoruz. Buna rağmen yalnızlık, modern çağın en çok konuşulan sorunlarından biri olmaya devam ediyor.

Dostoyevski muhtemelen şu sorunun peşine düşerdi:

"İnsanlarla iletişim kuruyoruz, ama gerçekten temas ediyor muyuz?"

Takipçi sayıları arttıkça ilişkilerin derinliği azalıyor olabilir mi?

Bu soru onun romanlarında rahatlıkla işlenebilecek bir tema olurdu.

Yapay Zekâ İnsan Ruhunu Anlayabilir Mi?

Dostoyevski insanı mantıkla açıklamaya çalışan düşüncelere karşı şüpheyle yaklaşmıştır.

Ona göre insan çelişkiliydi.

Bazen çıkarına aykırı davranırdı.

Bazen bile bile hata yapardı.

Bazen de sırf özgür olduğunu kanıtlamak için mantıksız seçimlerde bulunurdu.

Bugün yapay zekâ sistemleri insan davranışlarını analiz ediyor, tahmin ediyor ve yönlendirmeye çalışıyor.

Bu noktada Dostoyevski'nin sorusu şöyle olabilirdi:

"İnsan ruhu gerçekten hesaplanabilir bir şey midir?"

Bir algoritma suçluluk duygusunu anlayabilir mi?

Vicdanı ölçebilir mi?

Aşkı açıklayabilir mi?

Yoksa insanın içinde her zaman matematiksel olarak çözülemeyecek bir karanlık bölge mi vardır?

Sonuç: Dostoyevski'nin Soruları Hâlâ Bizim Sorularımız

Dostoyevski bugün yaşasaydı muhtemelen yapay zekâ hakkında, sosyal medya hakkında veya algoritmalar hakkında romanlar yazardı. Ancak aslında değişen yalnızca araçlar olurdu.

Onun asıl ilgilendiği şey insanın kendisiydi.

Suç ve vicdan arasındaki ilişki, özgürlük ve güvenlik arasındaki gerilim, inanç ve şüphe arasındaki mücadele, yalnızlık ve aidiyet arasındaki çatışma bugün de devam ediyor.

Belki de Dostoyevski'nin hâlâ okunmasının nedeni budur. Çünkü teknoloji değişse de insanın iç dünyası sandığımız kadar değişmiyor. Aradan geçen yüz elli yıla rağmen onun sorduğu soruların büyük kısmı hâlâ cevaplanmış değil.

Ve belki de iyi edebiyatın görevi cevap vermek değil, doğru soruları sormaktır.

Dostoyevski Bugün Türkiye'de Yaşasaydı Neyi Yazardı?

Dostoyevski'nin yaşadığı Rusya ile günümüz Türkiye'si arasında doğrudan bir benzerlik kurmak mümkün değildir. Ancak insanın yaşadığı bazı temel gerilimler, coğrafyalar değişse de varlığını sürdürür. Bu nedenle Dostoyevski bugün Türkiye'de yaşasaydı, büyük ihtimalle siyasi olaylardan çok bu olayların insanların ruhunda bıraktığı izlerle ilgilenirdi.

Muhtemelen romanlarının merkezinde ekonomik zorluklar yaşayan, geleceğe dair kaygı duyan, eğitimli olmasına rağmen kendisini çıkışsız hisseden gençler yer alırdı. Çünkü Dostoyevski her zaman toplumun kenarında kalan, iç çatışmalarıyla boğuşan insanlara ilgi duymuştur.

Belki de yeni Raskolnikov bir hukuk öğrencisi değil, iş bulamayan bir üniversite mezunu olurdu. Toplumun kendisine vaat ettiği hayat ile karşılaştığı gerçeklik arasındaki uçurum onu öfkeye sürüklerdi. Ancak Dostoyevski için asıl mesele ekonomik sıkıntılar değil, bu sıkıntıların insanın vicdanını ve karakterini nasıl değiştirdiği olurdu.

Yazarın dikkatini çekecek bir diğer konu ise kutuplaşma olurdu. Günümüzde insanlar yalnızca farklı düşüncelere sahip olmakla kalmıyor, çoğu zaman birbirlerini anlamayı da reddediyor. Dostoyevski'nin romanlarında ise birbirine tamamen zıt karakterler aynı hikâyenin içinde yer alır. İnananlar ve inanmayanlar, devrimciler ve muhafazakârlar, iyiler ve kötüler sürekli çatışma halindedir. Ancak yazar hiçbir karakterini tek boyutlu bir karikatüre dönüştürmez.

Bu nedenle Dostoyevski bugün yaşasaydı belki de şu soruyu sorardı:

"Farklı düşünen insanlarla konuşma yeteneğimizi ne zaman kaybettik?"

Belki de romanlarında sosyal medyada sürekli tartışan ama gerçek hayatta giderek yalnızlaşan karakterler görürdük. Birbirlerini hiç tanımadan yargılayan, aynı şehirde yaşayıp farklı dünyalarda yaşayan insanlar onun ilgisini çekerdi.

Dostoyevski'nin Türkiye'de yazacağı romanların merkezinde muhtemelen yine suç, vicdan, inanç ve yalnızlık olurdu. Çünkü onun eserlerini büyük yapan şey gündelik olayları anlatması değil, insan ruhunun değişmeyen yönlerini ortaya koymasıydı. Yüz elli yıl önce Petersburg sokaklarında dolaşan karakterler nasıl kendi içlerinde kayboluyorsa, bugün İstanbul'un kalabalığında yürüyen insanlar da benzer sorularla yaşamaya devam ediyor olabilir.